Hamile işçilerin işten çıkarılması ve ayrımcılık tazminatı almasına ilişkin düzenlemeler, iş hukukunda özel bir koruma alanı oluşturmaktadır. İş Kanunu ve ilgili mevzuatlar, hamile çalışanların işten çıkarılmaları durumunda belirli haklara sahip olmalarını öngörerek, bu işçilerin ekonomik güvenliğini ve psikolojik sağlığını korumayı hedeflemektedir. Bu yazıda, hamile işçinin işten çıkarılması hali ile hamile işçi işten çıkarılabilir mi sorularını yanıtlayacağız.
Hamile Kadın İşten Çıkarılabilir Mi? – Fesih Yasağı ve Feshin Geçersizliği
İş Kanunu’nun 18. maddesine göre, hamilelik, iş sözleşmesinin işveren tarafından feshi için geçerli bir sebep oluşturmaz. İşverenin hamilelik nedeniyle işçiyi işten çıkarması ayrımcılık yasağını ihlal eder ve bu fesih geçersiz sayılır. Hamile işçinin işten çıkarılması halinde, işçi işe iade davası açarak işine geri dönme hakkına sahiptir. Mahkeme, işverenin feshinin geçersiz olduğuna karar verirse, işveren işçiyi tekrar işe başlatmakla yükümlüdür. Aksi halde işçiye işe başlatmama tazminatı ödenir. Ancak bununla ilgili olarak işe Kanunun aradığı işe iade davası açma şartlarının somut olayda bulunması gerekir. Bu şartlardan en önemlileri iş yerinde 30’dan fazla işçinin çalışması ve işçinin en az 6 aylık kıdeminin bulunmasıdır. Dolayısı ile yasal olarak hamile işçi işten çıkarılabilir mi sorusu bakımından İş Kanunu kapsamında yasaklayıcı hükümler bulunmaktadır.
İşe iade davalarına ilişkin detaylı bilgi için makalemizi okuyabilirsiniz.
İşe İade Davası Hakkı
Çalışan sayısı 30’dan fazla olan iş yerlerinde hamile işçi işten çıkarılabilir mi? Bu tür durumlarda hamile işçinin işten çıkarılması halinde, iş güvencesi kapsamındaysa ve işveren tarafından geçerli bir fesih sebebi gösterilmediyse, işe iade davası açma hakkına sahiptir. Yukarıda da belirttiğimiz üzere işe iade davası açabilmek için işçinin aynı işyerinde en az altı aydır çalışıyor olması ve işyerinde 30 veya daha fazla işçinin çalışıyor olması gereklidir. İşçi, fesih bildirimini aldıktan sonra bir ay içinde iş mahkemesine başvurarak işe iade davası açabilir. İş mahkemesi, işverenin fesih sebebinin geçerli olup olmadığını değerlendirir ve geçerli bir sebep olmadığı sonucuna varırsa işçinin işe iadesine karar verir.
Bu dava ile birlikte boşta geçen süre tazminatı ile işe iadesinin sağlanmaması durumunda işe başlatmama tazminatının tespiti mahkemeden istenebilir.
Ayrımcılık Tazminatı Talep Etme Hakkı
Eşit işlem ilkesi işverenin en önemli yükümlülüklerinden biridir. Hamile bir işçinin işten çıkarılması halinde işten çıkarma salt hamilelikten kaynaklanıyor ise bu durum eşit işlem ilkesine aykırılık oluşturmaktadır. Hamile işçilerin işten çıkarılmaları durumunda işverenin ayrımcılık yaptığı gerekçesiyle tazminat talep etme hakkı bulunmaktadır. İş Kanunu’nun 5. maddesi, işyerinde cinsiyet, hamilelik veya doğum gibi nedenlerle ayrımcılık yapılamayacağını düzenlemektedir. Hamilelik nedeniyle iş sözleşmesi feshedilen işçi, ayrımcılık yasağının ihlali nedeniyle işverenden dört aya kadar ücreti tutarında ayrımcılık tazminatı talep edebilir. Ayrıca, eşit işlem ilkesine aykırı olarak işten çıkarıldığını ispatlayan işçi, uğradığı maddi ve manevi zararın tazmini için de ayrıca talepte bulunabilir.
Hamile raporlu bir işçinin işten ayrılması durumunda alınan sağlık raporu ve yasal olarak hamile kadına tanınan haklar da oluşmuş bulunacağından ispat bakımından hamile işçiye ayrımcılık tazminatı davasında kolaylık sağlayacaktır.
Kıdem ve İhbar Tazminatı Hakkı
Hamile işçilerin iş sözleşmelerinin haklı bir sebep olmadan feshedilmesi halinde kıdem ve ihbar tazminatı hakkı doğar. Haklı sebep ile geçerli sebep birbirlerinden farklı kavramlardır. Bu bakımdan İş Kanunu’nun 17 ve 18. maddeleri geçerli nedenle feshi düzenlerken 24. ve 25. maddeleri işçinin ve işverenin haklı nedenle derhal iş sözleşmesini sona erdirme hakkını düzenler.
Derhal fesih durumunda işe iade davası bakımından aranan koşullar aranmamaktadır. Kıdem tazminatı ve ihbar tazminatı düzenlemeleri bu bakımdan farklı kriterleri bünyesinde barındırır. Bu kriterlerden en önemlileri işçinin en az bir yıllık kıdeme sahip olması ve işverenin haklı bir nedenle iş sözleşmesini feshetmemiş olmasıdır.
İşçinin en az bir yıl çalışmış olması durumunda, iş sözleşmesi feshedildiğinde kıdem tazminatına hak kazanır. İhbar süresine uyulmadan yapılan fesihlerde ise işçi ihbar tazminatı talep edebilir. Ancak, hamilelik nedeniyle yapılan fesihlerde fesih geçersiz sayıldığından işçi bu tazminat haklarına ek olarak şartları bulunması durumunda işe iade davası açabilme hakkı da ayrıca bakidir.
Doğum İzni ve Ücretli İzin Hakkı
İş Kanunu, hamile işçilere doğum öncesi ve doğum sonrası izin hakkı tanımaktadır. İş Kanunu 74. maddesi ana ve babaya birtakım haklar bahşeder ve işveren bu haklara uymakla yükümlüdür. Bu hakların yerine getirilmemesi durumu da ayrıca hamile işçi için haklı bir fesih gerekçesi oluşturur.
Hamile işçinin işten çıkarılması durumunda, iş sözleşmesinin sona erdiği tarihe kadar doğum iznine dair tüm haklardan faydalanır. Ayrıca, işçinin çalıştığı süre boyunca biriken yıllık izin hakları, işten ayrılma durumunda işçiye ücret olarak ödenmelidir. İşveren, işçiyi işten çıkarsa bile, ödenmemiş diğer tüm işçilik alacakları bakımından sorumludur.
Psikolojik Taciz (Mobbing) Durumunda Haklar
Hamile işçilere yönelik işyerinde psikolojik taciz (mobbing) uygulanması halinde, işçi uğradığı bu muamele nedeniyle maddi ve manevi tazminat talep edebilir. İşyerinde hamilelik nedeniyle baskıya maruz kalan veya işten çıkarılma tehdidiyle karşı karşıya kalan işçi, mobbing nedeniyle işverene karşı yasal yollara başvurabilir. Psikolojik taciz iddiasını ispatlayabilen işçi, işverenin kusuru oranında tazminat talep edebilir.
Esasen mobbing hali iş yaşamında sıkça karşılaşılan durumlardan biridir. Kimi zaman hamile işçiler de sırf hamilelikleri nedeniyle mobbinge maruz kalabilmektedir. Mobbing genel olarak haklı nedenle fesih sebebidir. Dolayısıyla hamile bir işçiye mobbing yapılması durumunda da haklı feshe ilişkin kaideler uygulama alanı bulacağı gibi, hamile işçiye sırf bu nedenle mobbing yapılması ayrıca eşit işlem ilkesine aykırılık teşkil edeceğinden ayrımcılık tazminatına sebebiyet verecektir.
Sosyal Güvenlik ve İşsizlik Ödeneği Hakkı
Hamile işçinin işten çıkarılması durumunda işsizlik sigortasından faydalanma hakkı vardır. İşçinin işsizlik ödeneği alabilmesi için son üç yıl içinde en az 600 gün işsizlik sigortası priminin ödenmiş olması ve son 120 gün boyunca çalışmış olması gerekmektedir. İşten çıkarılan hamile işçi, işsizlik sigortası prim ödeme gün sayısına göre belirli sürelerle işsizlik ödeneği almaya hak kazanır.
Sonuç
Hamile işçilerin işten çıkarılmaları durumunda sahip oldukları haklar, hem ulusal hukuk hem de uluslararası insan hakları sözleşmeleri ile korunmaktadır. İş Kanunu, hamilelik nedeniyle yapılan fesihleri geçersiz sayarak işçinin işe iade davası açma hakkını tanımakta ve ayrımcılığa uğrayan işçiye tazminat hakkı sağlamaktadır. Hamile işçinin haklarının korunması, işverenin işyerinde eşitlik ilkesine riayet etmesini ve işçiye psikolojik, ekonomik ve sosyal güvence sunmasını sağlamaktadır.